عباس اقبال آشتيانى
248
تاريخ مغول ( از حمله چنگيز تا تشكيل دولت تيمورى ) ( فارسى )
وضع پول كاغذى چاو در سال 693 - گيخاتو خان كه مردى عيّاش و خرّاج و بىاعتنا به مالومنال دنيائى بود و زر و سيم و جواهر و نفايس را به اين عنوان كه زينت زنان است مانند ريگ بيابان خوار مىشمرد و در بذل و بخشش به اوگتاىقاآن تشبه مىكرد به زودى خزانه را خالى كرد و صدر جهان وزير او نيز در عوض آنكه جلوى اين اسراف بىوجه را بگيرد در بخشش و تبذير راه افراط رفت مخصوصا جهت بدست آوردن دل مردم بخصوص طبقهء عبّاد و زهاد مال فراوان به ايشان بخشيد و در عرض دو سال وزارت قريب پانصد تومان مقروض شد و كار بىپولى بالا گرفت . بعلاوه در ابتداى سلطنت گيخاتو وبائى در ميان گله و رمهء مغول افتاده و اكثر گوسفندان حشم مخصوصا در ديار بكر و موصل و بغداد و خراسان سقط شده بود و خزانهء دولتى براى كمك برؤساى شاهزادگان مغول و اصلاح حال ايشان وجهى نداشت و اين مسئله نيز بر فقر مغول و خرابى وضع معيشت لشكر افزود . مجموع عايدات ساليانهء خزانه در عهد صدر جهان و گيخاتو به مبلغ 1800 تومان برآورد شده بود . از اين مقدار 700 تومان آن صرف مخارج ديوان و مقررى ديوانيان مىشد و بقيه جهت گذراندن مهمات ملكى و بذل و بخشش ايلخان كفايت نمىكرد . در زمان اباقا و سلطان احمد فقط 40 تومان به مصرف غذا و مطبخ شاهزادگان و خواتين مىرسيد ، در عهد گيخاتو و صدر جهان 165 تومان در اين كار خرج مىشد و باز همه اظهار نارضامندى مىكردند و آن را كافى نمىدانستند . خلاصه فقر مالى دولت و نايابى پول تا آنجا كشيد كه گاهى براى خريد يك سر گوسفند جهت مطبخ ايلخان پول در خزانه فراهم نبود و صدر جهان يك نفر يهود را كه رشيد - الدولة نام داشت مأمور تهيهء لوازم مطبخ ايلخانى نمود و او ادارهء اين كار را به مقاطعه تعهد كرد . رشيد الدّولة از جيب شخصى خود مقدارى زياد گاو و گوسفند خريد و عدّهاى آشپز استخدام نمود و قرار شد كه در آخر هر ماه پولى را كه او از جيب خود داده خزانه به او مسترد دارد ولى چون خزانه پولى نداشت و عمال ديوانى ولايات هم بمناسبت نداشتن وجه قادر بپرداخت حوالجات صدر جهان نشدند رشيد الدّولة پس از صرف تمام دارائى خود چون ديگر توانائى اجراى تعهّدى را كه كرده بود نداشت گريخت و كار مطبخ ايلخانى همچنان مختل ماند . در اين اثنا شخصى عزّ الدّين محمّد بن مظفّر بن عميد نام كه از اوضاع چين و ممالك